Kitob va yozuv ixtirosi

m. a. 35 000-yil, Ismoil

Yozuv va kitobning ixtiro qilinishi

Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.

imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.
imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.Yozuv inson tomonidan yaratilgan eng muhim ixtirodir. Faqat ovoz yordamida so‘zlar bilan ifodalangan ma’lumotlarni moddiy, ko‘zga ko‘rinuvchan holga keltirish ularni turli masofa va vaqt bo‘ylab uzatish imkonini berdi. Bu ixtiro sababli insonlarning so‘zlari yozib olinishi va boshqalar tomonidan yillar, hatto asrlardan keyin ham o‘qilishi mumkin. Yozuv tufayli odamlar minglab kilometr uzoqdagi yaqinlariga xatlar, ko‘rsatmalar, shartnomalar yubora oladi. Ushbu maqolada yozuv qanday paydo bo‘lgani, loy lavhalardan boshlangan kitoblar hozirgi ko‘rinishga qanday kelganligi va ularning kelajagi haqida gaplashamiz.

Yozuv tarixi

Miloddan avvalgi 35 000-yillar yuqori paleolit davriga tegishli Yevropadan topilgan hayvonlar tasviri yonida ishlatilgan ba’zi notatsion belgilar eng dastlabki proto-yozuv deb tahmin qilinadi. Qadimgi odamlar mavsumiy xatti-harakatlar, ovlangan hayvonlar haqidagi ma’lumotlarni boshqalarga yetkazish uchun kombinatsiyalangan bir nechta belgilardan foydalangan.

Yozuv paydo bo‘lishi ko‘proq neolit (tosh davrining so‘nggi bosqichi, yangi tosh davri) davrining oxirlariga to‘g‘ri keladi. Chorva mollari yoki tovarlarning ma’lum miqdorini qayd etish uchun loy belgilaridan foydalanilgan. Bu tokenlar dastlab yumaloq loy konvertlar yuzasiga zarb qilingan, keyin esa ular ichida saqlangan. Tokenlar asta-sekin yuzasiga belgilar stilus bilan o‘yib yoziladigan tekis lavhalar bilan almashtirildi. Haqiqiy yozuv dastlab miloddan avvalgi 4-ming yillikning oxirida Urukda, keyinroq Yaqin Sharqning turli qismlarida qayd etilgan.

Qadimgi Mesopotamiya yozuvida yozilgan ushbu she‘r yozuv ixtiro qilinishi bilan bog‘liq birinchi hikoyadir:

Payg‘ambarning og‘zi og‘ir bo‘lib, (xabarni) takrorlay olmagani uchun, Quloboning Xudosi loyni shapatilab, lavha holiga keltirib ustiga so‘z qo‘ydi. Shu vaqtgacha loyga so‘z qo‘yish yo‘q edi.

Barchinoy

Malika

Munira

Nilufar

Elmira

Zilola

Mohinur

Sarvar

Foziljon

Mirzabek

Mirjalol

Shoxrux

— Shumer epik sheʼri “Enmerkar va Aratta xoʻjayini”. Miloddan avvalgi 1800-yil.

Olimlar ibtidoiy jamiyat yozuvi va ilk yozuv o‘rtasidagi farqlarni aniq ko‘rsatib bergan bo‘lsalar-da, proto-yozuv qachon “haqiqiy yozuv”ga aylangani borasida ma’lum bir umumiy fikrga kela olganlaricha yo‘q. Yozuv haqidagi ta’riflar asosan subyektivdir. Muayyan hududda aniq bir yozuv odatda bir necha asrlik parcha-parcha yozuvlar natijasida yuzaga kelgan. Tarixchilar madaniyatning “tarixiyligini” o‘sha madaniyatning yozuv tizimi(lar)ida izchil matnlarning mavjudligi bilan belgilaydi.

Yozuv uzoq vaqt davomida yagona sivilizatsiya tomonidan ixtiro qilingan deb hisoblanardi (“monogenez” nazariyasi). Olimlar barcha yozuv qadimgi Shumer (Mesopotamiyaning janubida joylashgan hududlar)da paydo bo‘lgan va u yerdan butun dunyoga tarqalgan degan fikrda edi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, tilni yozma belgilar bilan ifodalash konsepsiyasi geografik mintaqalar o‘rtasida sayohat qiluvchi savdogarlar tomonidan boshqa davlatlarga yetib borgan.

Biroq, keyinroq olimlar sharq bilan hech qanday aloqaga ega bo‘lmagan Mesoamerika hududida ham yozuv manbalarini aniqladi. Bu esa yozuv bir necha marta ixtiro qilinganini anglatardi. Bu yozuvning muhim jihatlaridan biri bo‘lib, u Qadimgi dunyoning turli davlatlarida — Mesopotamiya, qadimgi Misr, qadimgi Xitoy va Mesoamerikada kamida 4 marta ixtiro qilingan.

Bir vaqtlar misrliklar yozish g‘oyasini shumerlardan o‘rgangan, deb ishonilardi. Biroq, hozir bir qancha olimlar “Misr yozuvining dastlabki ishonchli dalillari tuzilishi va uslubi jihatidan Mesopotamiya yozuvidan farq qiladi, bu esa Misr yozuvi mustaqil ravishda rivojlanganini ko‘rsatadi. Mesopotamiya Misrga “rag‘batlantiruvchi diffuziya” sifatida ta‘sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin, ammo bu ta’sir doirasi g‘oyani berishdan tashqariga chiqmagan.” deb bahslashmoqda.

Xitoyga kelsak, qadimgi Xitoy va Yaqin Sharq madaniy sivilizatsiyalari oʻrtasida aloqa borligi toʻgʻrisida hech qanday dalil yo‘qligi hamda Mesopotamiya va Xitoy yondashuvlarida logografik yozuv, fonetik tasvirlar aniq farqlarga ega ekanligi tufayli Xitoy yozuvlari ham mustaqil ravishda ixtiro qilingan deb hisoblanadi.

Yozuvlar qayerda paydo bo‘lganligiga va uning yaralishiga qanday omil sababchi bo‘lganiga qarab bir-biridan farq qilgan. Masalan, Mesopotamiyada yozuv hokimiyat yoki sivilizatsiya paydo bo‘lishi bilan birgalikda vujudga kelgan. Mesopotamiyaning qadimgi yozma manbalari iqtisodiy hisobotlar bo‘lib, ularda ishchilarning ro‘yxati, oziq-ovqat taqsimoti va to‘plangan soliqlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Misr yozma manbalarida jamiyat muammolari kam keltirilgan bo‘lib, asosan tantanali namoyishlar haqida yozilgan. Xitoyda ilk yozuvdan turli marosimlarni yozib qoldirishda foydalanishgan. Mesoamerikaliklar esa diniy e‘tiqodlardan ilhomlanib yozuvni yaratishgan.

Shuningdek, bronza davri Hind vodiysi sivilizatsiyasining hindiy yozuvi, Pasxa orolining Rongorongo yozuvi va miloddan avvalgi 5500-yilga tegishli Vincha belgilari ustida hali ham bahslar davom etmoqda. Ularning barchasi shifrlanmagan, shuning uchun ular haqiqiy yozuvmi, proto-yozuvmi yoki boshqa narsalarni ifodalaydimi hali aniq emas.

Shumer arxaik (Mixxat yozuvidan oldingi) yozuv va Misr ierogliflari odatda eng qadimgi haqiqiy yozuv tizimlari hisoblanadi, ikkalasi ham eramizdan avvalgi 3400-yildan 3100-yilgacha bo‘lgan ajdodlarining proto-yozuv tizimlaridan kelib chiqqan va eng qadimgi izchil matnlar miloddan avvalgi 2600-yillarda boshlangan. Proto-elamit yozuvi ham taxminan shu davrga to‘g‘ri keladi.

Yozuvning rivojlanish bosqichlari

“Proto-yozuvdan haqiqiy yozuvga o‘tish” tizimi quyidagi rivojlanish bosqichlarining umumiy ketma-ketligiga ega:

— Rasmli yozish tizimi: gliflar (soddalashtirilgan rasmlar) bevosita obyektlar va tushunchalarni ifodalaydi. Uning o‘zini ham quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin:

Mnemonik: gliflar asosan eslatma sifatida chizilgan.

Piktografik: gliflar xronologik, xabarlar, muloqotlar, totemlar, unvonlar va nomlar, diniy marosimlar, urf-odatlar, tarix, biografiyalar kabi obyekt yoki tushunchani bevosita ifodalagan.

Ideografik: g‘oya yoki tushunchani bevosita ifodalovchi mavhum belgilar — grafemalar ishlatilgan.

— O‘tish davri tizimi: grafema nafaqat u ifodalovchi obyekt yoki g‘oyani, balki uning nomini ham ifodalaydi.

— Fonetik tizim: grafemalar tovushlar yoki og‘zaki belgilarga ishora qiladi va grafemaning shakli uning ma’nolari bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Bu davr ham quyidagi kichik bosqichlarga bo‘linadi:

Og‘zaki: grafema (logogramma) butun so‘zni ifodalaydi.

Bo‘g‘inli: grafema bir bo‘g‘inni ifodalaydi.

Alfavit: grafema elementar tovushni ifodalaydi.

Bronza davrining boshida (miloddan avvalgi 4-ming yillikda) neolit davri yozuvlaridan haqiqiy yozuv tizimlari rivojlangan.

Shunday qilib yozuv ixtiro qilinib, u ehtiyojga qarab yildan-yilga takomillashtirilib, yangilanib hozirgi biz o‘rgangan ko‘rinishgacha yetib keldi. Ammo ixtiro qilingan yozuvlar bilan nimalarga yozilgan? Hozirgi kitoblar qanday yaratilgan? Quyida shu haqida ma’lumot beramiz.

Kitob ixtiro qilinish tarixi

Kitob tarixi yozuvning rivojlanishi, qog‘oz va bosma mashinalarining ixtiro qilinishi bilan boshlanib, zamonaviy kitob chop etish biznesigacha davom etadi. Kitoblar tarixi bo‘yicha eng qadimgi bilimlar, aslida, bugungi kundagi “kitoblar” paydo bo‘lishidan avval ishlatilgan lavhalar, pergamentlar va papirus varaqalaridan boshlanadi (hozir “kitob” deb hisoblanadigan format o‘ram deb emas, alohida varaqlari bir-biriga mahkamlangan kodeks (ko‘p kodekslar) deb ataladi). Keyin qo‘lda tikilgan, qimmatbaho va puxta ishlangan qo‘lyozmalar kodeks (hozirgi kitob shakliga o‘xshash varaqlar biri-birining orqasiga mahkamlanadigan format) shaklida paydo bo‘ldi. Bular o‘z o‘rnini bosma nashrlarga bo‘shatib berdi va oxir-oqibat bugungi kunda keng tarqalgan ommaviy nashrga aylandi. Keyinroq paydo bo‘lgan elektron kitoblar sababli zamonaviy kitoblar jismoniy ko‘rinishga ega bo‘lishi zarur bo‘lmay qoldi. Brayl alifbosi va audiokitoblar paydo bo‘lishi nogironlar uchun kitob o‘qishni qulaylashtirdi.

Loy lavhalar

Miloddan avvalgi 3-ming yillikda Mesopotamiyada loydan yasalgan lavhalar ishlatilgan. Nam loyga belgilar kalamus (uchburchak uchli asbob) yordamida yozilgan. So‘ngra lavhalar olovda quritilgan. Ossuriya shaharlaridan biri bo‘lgan Nineviyada miloddan avvalgi VII asrga oid 20 000 dan ortiq lavhalar topilgan. Bu lavhalar Ossuriya shohlarining arxivi va kutubxonasiga tegishli bo‘lib, kutubxonada nusxa ko‘chiruvchilar va ularni muhofaza qiluvchi mutaxassislarning ishlash joylari bo‘lgan. Bu kitoblarning ma’lum darajada tartibga solinishi, saqlanishi va tasniflanishiga e’tibor berilishini ta’minlagan.

Huquqiy shartnomalar, shumer adabiyoti va afsonalarini yozish uchun ishlatilgan mixxat yozuvi bilan yozilgan ko‘plab loy lavhalar topilgan. Arxeologlar eramizdan avvalgi II ming yillikdayoq xattotlik maktablari bo‘lganligini aniqlagan, bu maktablarda o‘quvchilarga yozish san’ati o‘rgatilgan. Hozirgi Iroq hududida ishlab chiqilgan “mixxat” yozuvi belgilari mix yoki ponachalarga o‘xshash bo‘lgani uchun shunday nomlangan. Mixxat yozuvi bilan odatda loyga yozishgan, lekin ba’zan oltin kabi qimmatbaho materiallardan ham foydalanilgan. Mixxat yozuvi bilan shumer, akkad va yunon kabi turli tillarda uch ming yildan koʻproq vaqt davomida yozilgan boʻlib, faqat Sosoniylar imperiyasi Bobilni bosib olib, xattotlarga yozishni ta’qiqlab qo‘yishgandan keyingina mixxat yozuvi davri tugadi. Bizgacha saqlanib qolgan mixxat lavhalarining bir qismi xattotlarning shogirdlari tomonidan yozilgan.

Loy lavhalar XIX asrgacha dunyoning turli qismlarida, jumladan Germaniya, Chili, Filippin va Sahroi Kabirda qo‘llanib kelingan.

Papirus

Papirus qamishining poyasidan ajratib olingan ilikka bir necha bosqichda ishlov berilib (namlash, bosish, quritish, yopishtirish va kesish) muqaddas matnlarni yozish uchun yaxshi sifatga ega bo‘lgan papirus olindi. Papirus Misrni boshqargan birinchi sulola davridayoq yozish uchun vosita sifatida ishlatilgan bo‘lishi mumkin, ammo ilk dalillar beshinchi sulola shohi Neferirkare Kakayning (miloddan avvalgi 2400-yillar) hisob-kitob daftaridir. Papirusga yozish uchun stilus, qamishning poyasi yoki qush patlari ishlatilgan. Misr xattotlarining yozuvi iyeratik yoki muqaddas yozuv deb atalgan. Ular ieoglifni qo‘lyozma yozishga ko‘proq moslashtirib, soddalashtirilgan (ierogliflar odatda o‘yib yozilardi yoki bo‘yalardi). Misrliklar papirusni boshqa O‘rta yer dengizi sivilizatsiyalariga, shu jumladan Gretsiya va Rimga eksport qildi. Papirus pergament ishlab chiqilgunga qadar ishlatildi.

Papirus kitoblari umumiy uzunligi 10 metr yoki undan ortiq bo‘lgan bir-biriga yopishtirilgan bir nechta varaqlardan iborat qo‘lyozma shaklida edi. Ba’zi kitoblar, masalan, Ramzes III hukmronligi tarixi 40 metrdan ortiq bo‘lgan. Kitoblar gorizontal ravishda yoyilgan, matn bir tomonni egallagan va ustunlarga bo‘lingan. Papirus silindrga solinib, silindrga yopishtirilgan yorliqda kitob sarlavhasi ko‘rsatilgan. Ibodat marosimlari haqidagi ma’lumotlar va muqaddas matnlarni o‘z ichiga olgan papiruslarning ko’pchiligi qabrlardan (masalan, miloddan avvalgi 2-ming yillikning boshlariga oid “O‘liklar kitobi”) topilgan.

Papirus huquqiy hujjatlar, soliq ro‘yhatlari va yuridik shartnomalar sifatida foydalanish uchun keng tarqalgan substrat (yuzasiga yozish uchun qo‘llanadigan material) edi. Bunday hujjatlarda matn uzun ustunlarga yozilib, o‘qilayotganda varaqlar odatda vertikal holda ushlab turilgan. Badiiy matnlar esa odatda kodeks shaklida ko‘chirilgan. Milodiy XX asrning ikkinchi yarmi qog‘oz papirusning o‘rnini egallagandan so‘ng Misrda papirus qoldiqlari koʻpincha kitob muqovalarini yasashda qoʻllanila boshlandi.

Xitoy

Suyak, chig‘anoq, yog‘och va ipakga yozish Xitoyda miloddan avvalgi II asrdan ancha oldin keng tarqalgan bo‘lib, bu Xitoyda taxminan miloddan avvalgi I asrda qog‘oz ixtiro qilinguncha davom etdi. Xitoyning jian yoki jiandu deb nomlangan birinchi kitoblari kanop, ipak yoki teri bilan bog‘langan yupqa bo‘laklarga bo‘linib, quritilgan bambuk o‘ramlaridan yasalgan. Tut po‘stidan foydalanib qog‘oz olishni Say Lunga kashf qilgan, ammo u avvalroq ixtiro qilingan bo‘lishi ham mumkin. Matnlar yog‘och blokli bosib chiqarish (bu butun Sharqiy Osiyoda keng qo‘llaniladigan matn, tasvir yoki naqshlarni chop etish usuli bo‘lib, qadimgi Xitoyda to‘qimachilik va keyinchalik qog‘ozga bosib chiqarish usuli sifatida paydo bo‘lgan) orqali qayta ishlab chiqarildi. Buddaviylik matnlarining tarqalishi keng ko‘lamli ishlab chiqarishga asosiy turtki bo‘ldi. Oralig‘idagi varaqlar buklangan konsertina uslubidagi o‘ramlar, bir chetidan bog‘langan o‘ramlar (“kapalak kitoblari”) kabi yangi kitob formatlari paydo bo‘ldi.

Aniq sana ma’lum bo‘lmasa-da, milodiy 618- va 907-yillar oralig‘ida, ya’ni Tang sulolasi davrida, Xitoyda birinchi kitoblar chop etilgan. Hozirgacha saqlanib qolgan eng qadimiy bosma kitob “Olmos sutra” asari boʻlib, Tang sulolasi davriga aniqrog‘i 868-yilga toʻgʻri keladi. “Olmos sutra” yog‘och blokli bosib chiqarish usuli bilan chop etilgan. Bu usul juda murakkabdir, unda chop etiladigan matn yog‘och blok yuzasiga o‘yib yozilib, asosan yozuv yuzasiga so‘zlarni muhrlash uchun ishlatiladi. Yog‘och blokli bosib chiqarishdan kitob chop etishning dastlabki bosqichlarida allaqachon qo‘lda yozilgan matnlarni qayta ishlab chiqarish uchun keng foydalanilar edi. Bu jarayon nihoyatda ko‘p vaqt talab qilardi.

Yog‘och blokli bosib chiqarish juda murakkab va ko‘p vaqt talab qiladigan jarayon bo‘lganligi sababli, kitob chop etish tarixiga katta hissa qo‘shgan Bi Sheng harakatlanuvchan bosib chiqarish jarayonini ixtiro qildi (milodiy 1041—1048-yillar). Bunda yozma matnni shakllangan belgilar turlaridan foydalangan holda nusxalash mumkin bo‘lib, uning eng qadimgi turlari keramika yoki loydan yasalgan. Harakatlanuvchan bosib chiqarish usuli keyinchalik mustaqil ravishda Yohannes Gutenberg tomonidan ixtiro qilindi va takomillashtirildi.

Amerikaning Kolumbgacha bo‘lgan qo‘lyozmalari

Mesoamerikada ma’lumotlar qog‘oz, agava (Amerika va Karib dengizining issiq va qurg‘oqchil mintaqalariga xos bo‘lgan bir pallali o‘simlik) tolalari yoki hayvonlarning terilariga yozilgan, keyinchalik ular yog‘och qoplamalar bilan himoyalangan. Ular klassik davrdan milodiy III—VIII asrlargacha mavjud bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Ushbu kodekslarning ko‘pchiligida astrologik ma’lumotlar, diniy kalendarlar, xudolar haqidagi bilimlar, hukmdorlarning nasabnomalari, kartografik ma’lumotlar va o‘lponlar to‘plami mavjud deb hisoblanadi. Ushbu kodekslarning aksariyati ibodatxonalarda saqlangan, ammo ispan tadqiqotchilari tomonidan yo‘q qilib yuborilgan.

Hozirgi vaqtda Kolumbgacha bo‘lgan bizga ma’lum yagona to‘liq shifrlangan yozuv tizimi mayya yozuvidir. Mayyalar Mesoamerikadagi boshqa madaniyatlar bilan birgalikda Amate (po‘stloqdan qilingan qog‘ozning bir turi) qog‘oziga yozilgan konsertina uslubidagi kitoblarni yaratdi. Maya tilidagi deyarli barcha matnlar ispanlar tomonidan madaniy va diniy sabablarga ko‘ra mustamlaka paytida yo‘q qilingan. Bizgacha saqlanib qolgan kam sonli manbalardan biri Drezden kodeksidir.

Faqat mayyalarda nutq orqali yetkazilishi mumkin bo‘lgan har qanday tushunchani ifodalashga qodir bo‘lgan yozuv tizimi mavjud bo‘lib, boshqa Mesoamerikan madaniyatlarining yozuv tizimlari sodda ideografik shaklda edi. Bunday kitoblarga misol qilib “Aztek kodekslari”ni ko‘rsatish mumkin.

Mum lavhalari va pergament

Rimliklar stilus (belgi yoki shakl berishda ishlatiladigan yozuv asbobi)yordamida yozish va o‘chira olish uchun mum bilan qoplangan yog‘och lavhalar yoki pugillaris’lardan foydalanganlar. Stilusning bir uchi uchli, ikkinchisi sharsimon bo‘lgan. Odatda bu lavhalar kundalik maqsadlarda (hisob-kitoblar, eslatmalar), shuningdek rimlik ta‘lim beruvchi va notiq Kvintilianning “Oratoria institutlari” kitobining 3-bobida keltirilgan usullarga muvofiq bolalarga yozishni o‘rgatish uchun ishlatilgan. Mazkur lavhalarning bir nechtasini kodeksga o‘xshash shaklda yig‘ish mumkin edi. Pergament asta-sekin papirus o‘rnini egalladi. Afsonaga ko‘ra, bu ixtiro Pergamon qiroli Evmen II sharafiga “pergamin” deb nomlangan bo‘lib, keyinchalik bu so‘z “pergament”ga aylangan. U miloddan avvalgi III asrda ishlab chiqarila boshlandi. Hayvonlarning terisidan (qo‘y, qoramol, eshak, antilopa va boshqalar) tayyorlangan pergamentni vaqt o‘tishi bilan saqlash osonlashar edi, u yanada mustahkamlashib, matnni o‘chirish imkoni paydo bo‘lardi. Pergament materialning noyobligi va hujjat tayyorlash uchun kamroq vaqt ketgani tufayli juda qimmat baholangan. Buzoq terisidan tayyorlangan Vellum eng sifatli pergamentdir. Exeter Book Riddle 26 (XX asr oxiriga tegishli Ekseter kitobidan topilgan qadimgi ingliz jumboqlaridan biri) da hayvonning nuqtayi nazari bilan pergament yasash jarayoni tasvirlanadi. Topishmoq quyidagicha:

Qaysidir dushman meni jonimdan mahrum qildi

Va mening dunyoviy kuchimni oldi, keyin meni namladi, suvga botirdi, suvdan olib chiqdi, quyosh nuriga qo‘ydi, u yerda men zumda sochlarimni yo‘qotdim. So‘ng pichoqning qattiq qirrasi meni kesib tashladi. Barmoqlar meni bukladi; qushning nozik kiyimi jigarrang domenim bo‘ylab foydali tomchilar bilan tez-tez ustimdan o‘tib ketardi, suv bilan aralashgan daraxt bo‘yog‘ini yutib yuborar ekanman, u qorong‘u izlar qoldirib yana ustimni ishg‘ol etishda davom etdi. Qahramon meni qo‘riqlash uchun taxtalar bilan kiyintirdi, ustimni yashirib qo‘ydi,

Meni oltin bilan bezadi…

— Oksford tomonidan ishlab chiqilgan kitob tarixi

Qog‘oz

Qog‘oz ishlab chiqarish Xitoyda miloddan avvalgi 105-yilda paydo bo‘lgan. Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202—220-yillar) imperator saroyida amaldor bo‘lgan Say Lun tut daraxti po‘stlog‘i, eski lattalar, kanop chiqindilari, baliq to‘rlari va boshqa tolalarni ishlatib qog‘oz varaqlarini yaratgan.

Miloddan avvalgi II asrdan beri Xitoyda oʻrash va toʻldirish uchun ishlatib kelingan qog‘oz III asrga kelibgina yozuv vositasi sifatida keng tarqala boshladi. VI asrga kelib Xitoyda qog‘oz varaqlari hojatxona uchun ham qo‘llanildi. Tang sulolasi davrida (milodiy 618–907) choyning ta’mini saqlab qolish uchun qog‘ozdan to‘rtburchak qoplar tikilib, ularga choy solib qo‘yilgan. Song sulolasi davrida (960—1279) birinchi qog‘oz pul muomalaga kiritildi.

Substrat sifatida Xitoydan olib kelingan qog‘oz Markaziy Osiyoda milodiy VIII asrda qoʻllanishni boshladi. Xitoy qog‘oz ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan tolalari o‘rniga mahalliy hunarmandlar latta tolalardan foydalangan. Arablar hukmronligi davrida hunarmandlar kraxmal yordamida latta tolalarini urib, qog‘oz yuzasini silliq va g‘ovak holga keltirish usullarini takomillashtirdi. Milodiy XX asrning ikkinchi yarmida islom hukmronligi ostidagi hududlarda kitob ishlab chiqarishda papirus o‘rniga qog‘oz ishlatila boshlandi.

O‘rta asr qog‘oz ishlab chiqaruvchilari tomonidan qog‘oz ishlab chiqarish jarayoni mexanizatsiyalashtirildi. Ispaniyaning Kordova shahrida XI asrga oid suvda ishlaydigan qogʻoz tegirmonlarining qurilishi ishlab chiqarishning kengayishiga imkon berib, xitoyliklar va musulmonlar ixtiro qilgan qog‘oz ishlab chiqarish jarayonining o‘rnini egalladi. XIII asr oxirida Italiyada qogʻoz ishlab chiqarish markazlari koʻpaya boshladi, bu esa qogʻoz narxini pergament narxining oltidan bir qismigacha pasayishiga sabab bo‘ldi.

Antik davrning oxiriga ya’ni II—IV asrlarga kelib oʻramlar oʻrnini kodekslar egalladi. Kitob endi uzluksiz o‘ram emas, balki bir-birining orqasiga biriktirilgan varaqlar to‘plami shakliga o‘tdi. Matndagi kerakli joyni tezda topish imkoni paydo bo‘ldi. Kodeks shakli so‘zlarni, bosh harflarni va tinish belgilarini ajratish bilan takomillashtirildi, bu esa kitobni ovoz chiqarmasdan o‘qish imkonini berdi. Mundarija va indekslar ma’lumotlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri topishni osonlashtirdi. Biz bu kitob shaklini oradan 1500-yil o‘tib ham ishlatmoqdamiz.

Chop etish mashinasi

Taxminan 1440-yilda Yohan Fust, Piter Shoffer va Yoxannes Gutenberg tomonidan harakatlanuvchan bosib chiqarish jarayonining ixtiro qilinishi kitobning sanoat davriga kirganini belgilab berdi. G‘arb kitoblari endi talab asosida yoziladigan yoki ko‘paytiriladigan yagona obyekt bo‘lmay qoldi. Kitob nashr etish kapital va uni tarqatish bozorini yaxshi tushunish talab qilinadigan biznesga aylandi. Kitobning narxi (katta nashrda) juda arzonlashdi, bu esa o‘z navbatida kitoblarning tarqalishini oshirdi. Qog‘ozga bosilgan kodeks ko‘rinishidagi ilk kitob XV asrga tegishli. 1501-yil 1-yanvargacha chop etilgan kitoblar inkunabulalar deb ataladi. Butun Yevropa bo‘ylab kitob chop etishning tarqalishi nisbatan tez sodir bo‘ldi, lekin ko‘p kitoblar hali ham lotin tilida chop etilardi. Mahalliy tilda kitob chop etish tushunchasi biroz sekinroq tarqaldi.

Kitob ishlab chiqarishning zamonaviy davri

So‘nggi zamonaviy davr

So‘nggi zamonaviy davrda kitob tarqalish sohasida juda ko‘p rivojlanishlar sodir bo‘ldi. Chapbooks chiqarila boshlandi. Ular arzon qog‘ozdagi quyi sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan, turli mavzularni o‘z ichiga olgan qisqa asarlardir. Afsona, ertaklardan tortib amaliy va tibbiy maslahatlar, duolargacha bo‘lgan hamma yozma nashrlar quyi sinflar o‘rtasida savodxonlikni yoyishga yordam berdi. 1890-yilga kelib G‘arbiy Yevropa, Avstraliya va Amerika Qo‘shma Shtatlarida savodxonlik darajasi juda o‘sib ketdi, erkaklar va ayollar savodxonligi o‘rtasidagi farqlar 1900-yilga kelib tenglasha boshladi.

Bosmaxona tobora mexanizatsiyalasha bordi. XIX asrning boshlarida Fridrix Koenig va Charlz Stenhop kabi ixtirochilar tomonidan metall va bug‘ bilan ishlaydigan bosma mashinalar uchun dastlabki dizaynlar ishlab chiqildi. Ular 1830-yillarda, xususan, London Times kabi gazetalarni chop etishda qo‘llana boshlandi. Taxminan shu vaqtda Genri Fordriner va Tomas Gilpin qog‘oz ishlab chiqarishda inqilob qildi, ularning yangi qog‘oz ishlab chiqaruvchi mashinalari juda keng uzluksiz qog‘oz o‘ramlarini chiqarardi. Kitob ishlab chiqarishdagi yagona muammo kompozitsiyaning ko‘p vaqt talab qiladigan jarayon ekanligi edi. Bu Ottmar Mergenseler va Tolbert Lanston tomonidan hal qilindi, ular mos ravishda Linotype va Monotype mashinalarini ishlab chiqardi. Ushbu to‘siqlar olib tashlanishi bilan kitob ishlab chiqarish jarayoni yanada tez sur’atlarda takomillashib bordi.

Mualliflar mualliflik huquqini himoya qilishning dastlabki shakllariga ega bo‘lganlarida, nashriyot sohasida katta yutuqlar boshlandi. 1710-yilda Anna nizomi qabul qilinib, muallifning intellektual mulkiga asosiy huquqlar berildi. Bu 1814-yili “Mualliflik huquqi to‘g‘risida”gi qonun bilan almashtirildi. Unga ko‘ra mualliflik huquqi kitob nashr etilganidan kundan boshlab yigirma sakkiz yil davom etishi belgilandi. Bu 1842-yilda muallifning umriga yetti yil qo‘shgandagi songa yoki birinchi nashrga chiqqan kundan boshlab qirq ikki yilga uzaytirildi.

Ma’rifat davrida Yevropa matbuotida ko‘plab kitoblar chiqa boshladi, bu kitobxonlar uchun ma’lumotlarning haddan tashqari ko‘p bosimining dastlabki shaklini yaratdi. Talabalar ta’lim davomida turli xil kitoblar bilan tanishgan. Britaniya va Xorijiy Injil Jamiyati (1804-yilda asos solingan), Amerika Injil Jamiyati (1816-yilda asos solingan) va boshqa diniy bo‘lmagan nashriyotlarning juda katta arzon matnlarga bo‘lgan talablari ko‘plab yangiliklar yaralishiga sabab bo‘ldi. 1820-yildan ozgina avvalroq yaratilgan bug‘li bosma mashinalari yoki undan keyin paydo bo‘lgan yangi bug‘li qog‘oz tegirmonlari mana shunday yangiliklardandir. Ular birgalikda kitob narxining pasayishiga va kitoblar sonining sezilarli darajada oshishiga sabab bo‘ldi. Sarlavhalar va subtitrlarning joylashuvi va shakllanishi kabi ko‘plab bibliografik xususiyatlarga ham ushbu yangi ishlab chiqarish usuli o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. XIX asrda hujjatlarning fotografiya, ovoz yozish va kino kabi yangi turlari paydo boʻldi.

Hozirgi davr

Yozuv mashinkalari, kompyuterga asoslangan matn protsessorlari va printerlar odamlarga o‘z hujjatlarini chop etish va kitob holiga keltirish imkonini beradi. XXI asr uchun ish stoli nashriyoti oddiy holdir.

1990-yillarda sodir bo‘lgan bir qator o‘zgarishlar orasida matnlar, tasvirlar, animatsiyalar va tovushlarni o‘ziga xos, sodda shaklda kodlaydigan raqamli multimedianing tarqalishi kitob nashriyot sanoatiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Gipermatn axborotga kirishni yanada rivojlantirdi. Internet kitob ishlab chiqarish va tarqatish xarajatlarini kamaytirdi.

Elektron kitoblar va kitobning kelajagi

Texnologiya tez sur’atlarda o‘zgarib borayotgan ushbu davrda kitobning kelajagini bashorat qilish qiyin. “Kitoblar o‘limi” haqidagi xavotirlar mavjud bo‘lib, radio, televideniya va internet kabi raqobatdosh ommaviy axborot vositalari kitobga tahdid sifatida ko‘rsatiladi. Biroq, bu qarashlar bo‘rttirilgan bo‘lib, ularda “fetishizm, gumanizmning tugashi haqidagi qo‘rquv va texno-fundamentalistik taraqqiyot g‘oyalari hukmronlik qiladi”. Bosma kitob juda chidamli va moslashuvchan ekanligini isbotlagan. Hozir ham statistikaga ko‘ra bosma kitoblar ko‘p mamlakatlarda elektron kitoblardan sezilarli darajada ko‘proq sotiladi va milliardlab dollar foyda keltiruvchi sanoat bo‘lib qolmoqda.

Izchil o‘qish o‘rniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kerakli ma’lumotga kirish uchun mo‘ljallangan ko‘plab ma’lumotnomalar, masalan, ensiklopediyalar, kitoblar shaklida ham va internetda ham mavjud. Bo‘sh vaqtda mutolaa qilish uchun kitoblar borgan sari e-reader formatlarida chiqarilmoqda.

Elektron kitoblar yoki e-book’lar dastlabki yillarda kutilgan muvaffaqiyatga erishmagan va kitobxonlar unga qarshilik ko‘rsatgan bo‘lsa-da, bu formatdagi kitoblarga bo‘lgan talab, birinchi navbatda, elektron mutolaa qurilmalarining ommalashuvi tufayli keskin oshdi. Ushbu formatdagi qurilmalar ko‘paydi. Amazon Kindle 2007-yilda chiqarilganidan beri elektron kitob raqamli fenomenga aylandi va ko‘pchilik u kelajakda qog‘ozli kitoblar o‘rnini egallashini taxmin qilmoqda. Elektron kitoblar ancha qulay, shuningdek, ularni sotib olish oson. Qog‘oz xarajatlari chegirib tashlanganligi sababli elektron kitob narxi ham ancha arzonlashadi. E-reader’ning ommaviyligini oshishiga sababchi yana bir muhim omil uning turli-tumanligidir. Hozirda ko‘pgina e-reader’lar elektron pochta va boshqa oddiy funksiyalarni osonlashtiradigan asosiy operatsion tizimlarni qo‘llab-quvvatlaydi. IPad bu tendensiyaning eng yorqin namunasidir, lekin hatto mobil telefonlarga ham e-reader dasturlarini o‘rnatish mumkin.

https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_books

https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_writing

OIMP 32. Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond Christopher Woods, ed., with Emily Teeter and Geoff Emberling

Kitob va yozuv ixtirosi

Yozuv va kitobning ixtiro qilinishi

Tavsiya etiladi